Nghỉ hưu trước tuổi là lựa chọn được nhiều người lao động quan tâm khi sức khỏe giảm sút, làm công việc nặng nhọc hoặc thuộc diện hưởng chính sách đặc thù. Tuy nhiên, điều kiện và quyền lợi của các nhóm này khác nhau: có trường hợp bị giảm tỷ lệ lương hưu, có trường hợp được nghỉ sớm mà không bị giảm trừ.

Bài viết dưới đây giúp người lao động xác định đúng diện nghỉ hưu, đối chiếu điều kiện năm 2026 và chuẩn bị hồ sơ phù hợp trước khi quyết định nghỉ việc.

1. Nghỉ hưu trước tuổi là gì?

Nghỉ hưu trước tuổi là việc người lao động nghỉ việc, hưởng chế độ hưu trí ở độ tuổi thấp hơn tuổi nghỉ hưu trong điều kiện lao động bình thường, khi đáp ứng điều kiện pháp luật quy định.

Người lao động cần phân biệt nghỉ việc sớm với được hưởng lương hưu sớm. Việc chấm dứt công việc khi chưa đến tuổi nghỉ hưu không tự động làm phát sinh quyền nhận lương hưu.

Tuổi nghỉ hưu năm 2026 của nam là 61 tuổi 6 tháng và nữ là 57 tuổi.

Theo lộ trình tại Nghị định 135/2020/NĐ-CP, tuổi nghỉ hưu trong điều kiện lao động bình thường năm 2026 của người lao động Nam là 61 tuổi 6 tháng và Nữ là 57 tuổi. Thời điểm nghỉ hưu và bắt đầu hưởng lương hưu của từng người còn phải xác định theo tháng, năm sinh và trường hợp áp dụng.

2. Trường hợp được nghỉ hưu trước tuổi theo quy định

2.1 Nghỉ hưu trước tuổi do suy giảm khả năng lao động

Đối với nhóm người lao động thuộc khoản 1 Điều 65 Luật BHXH, điều kiện về thời gian đóng là từ đủ 20 năm BHXH bắt buộc. Đồng thời, người lao động phải thuộc một trong các trường hợp:

1. Suy giảm khả năng lao động từ 61% đến dưới 81%
   → có thể nghỉ thấp hơn tối đa 5 tuổi so với tuổi nghỉ hưu thông thường.

2. Suy giảm từ 81% trở lên
   → có thể nghỉ thấp hơn tối đa 10 tuổi.

3. Có ít nhất 15 năm làm nghề, công việc đặc biệt nặng nhọc, độc hại, nguy hiểm thuộc danh mục và suy giảm từ 61% trở lên
   → không đặt điều kiện tuổi tối thiểu tại trường hợp này.

Đây là diện hưởng lương hưu có áp dụng quy định giảm tỷ lệ do nghỉ trước tuổi. Cảm thấy sức khỏe yếu hoặc có bệnh án chưa thay thế được kết luận giám định cần thiết. 

2.2 Nghỉ hưu trước tuổi do làm nghề, công việc nặng nhọc, độc hại

Người lao động thuộc diện Điều 64 có thể hưởng lương hưu ở tuổi thấp hơn tối đa 5 tuổi nếu có đủ thời gian BHXH bắt buộc theo quy định, trong đó có tổng thời gian từ đủ 15 năm khi:

• Làm nghề, công việc nặng nhọc, độc hại, nguy hiểm hoặc đặc biệt nặng nhọc, độc hại, nguy hiểm thuộc danh mục; hoặc

• Làm việc ở vùng có điều kiện kinh tế – xã hội đặc biệt khó khăn, kể cả thời gian tại nơi có phụ cấp khu vực hệ số từ 0,7 trở lên trước ngày 01/01/2021.

Khi đủ điều kiện hưởng theo diện này, người lao động không bị giảm tỷ lệ lương hưu chỉ vì nghỉ thấp hơn tuổi thông thường. Việc xác định nghề và thời gian làm việc phải dựa trên hồ sơ, danh mục pháp luật, không chỉ theo tên gọi công việc.

2.3 Các trường hợp đặc thù khác

1. Người khai thác than trong hầm lò

→ Có thể nghỉ thấp hơn tối đa 10 tuổi nếu đáp ứng điều kiện, bao gồm từ đủ 15 năm BHXH bắt buộc và từ đủ 15 năm làm công việc khai thác than trong hầm lò.

2. Người nhiễm HIV/AIDS do tai nạn rủi ro nghề nghiệp khi thực hiện nhiệm vụ

→ Thuộc trường hợp không quy định tuổi tối thiểu hưởng lương hưu, nhưng vẫn phải đáp ứng điều kiện về đối tượng và thời gian đóng BHXH. Với nhóm tại khoản 1 Điều 64, thời gian BHXH bắt buộc tối thiểu là 15 năm.

3. Nhà giáo trong cơ sở giáo dục mầm non

→ Theo quy định tại Điều 26 Luật Nhà giáo, từ ngày 01/01/2026, nếu có nguyện vọng, có thể nghỉ thấp hơn tối đa 5 tuổi. Có đủ 15 năm đóng BHXH trở lên thì không giảm tỷ lệ phần trăm lương hưu do nghỉ trước tuổi..

4. Người thuộc diện tinh giản biên chế

→ Chính sách nghỉ hưu trước tuổi theo diện tinh giản biên chế quy định tại Điều 6 Nghị định 154/2025/NĐ-CP có cơ chế nghỉ trước tuổi không bị trừ tỷ lệ lương hưu và trợ cấp tương ứng từng nhóm. Người đề nghị phải thuộc đúng đối tượng, đáp ứng điều kiện và được cấp có thẩm quyền giải quyết; tự nguyện xin nghỉ chưa đủ để được hưởng.

5. Quân đội, công an, cơ yếu và các nhóm chuyên ngành

→ Theo khoản 2 Điều 64, khoản 2 Điều 65 Luật BHXH hợp nhất năm 2026, có quy định riêng về đối tượng, tuổi và chế độ đối với quân đội, công an, cơ yếu và các nhóm chuyên ngành thay vì áp dụng nguyên điều kiện của lao động thông thường.

Phân biệt điều kiện nghỉ hưu trước tuổi theo từng nhóm người lao động.

3. Điều kiện nghỉ hưu trước tuổi năm 2026

Dưới đây là bảng tổng hợp các trường hợp nghỉ hưu trước tuổi phổ biến:

Các mốc trên áp dụng khi xác định nghỉ hưu theo năm 2026 và đúng nhóm đối tượng. Trường hợp đặc biệt nặng nhọc kèm suy giảm khả năng lao động, lực lượng vũ trang hoặc tinh giản biên chế cần kiểm tra riêng.

Lưu ý: Không thể áp dụng mốc đóng đủ 15 năm cho mọi hồ sơ nghỉ hưu trước tuổi. Diện suy giảm khả năng lao động nêu trên vẫn yêu cầu tối thiểu 20 năm BHXH bắt buộc.

4. Phần trăm lương hưu khi nghỉ hưu trước tuổi

Theo quy định không có một tỷ lệ chung cho tất cả người nghỉ hưu trước tuổi. Trước hết, cần tính tỷ lệ theo giới tính và thời gian đóng BHXH:

Tỷ lệ tối đa theo cách tính thông thường là 75% mức bình quân tiền lương làm căn cứ đóng BHXH.

1. Trường hợp bị giảm tỷ lệ lương hưu

Với diện suy giảm khả năng lao động theo Điều 65 Luật BHXH, sau khi tính tỷ lệ theo thời gian đóng, mỗi năm nghỉ trước tuổi bị giảm 2 điểm phần trăm. Phần thời gian lẻ được xử lý:

• Dưới 6 tháng: không giảm thêm.

• Từ đủ 6 tháng đến dưới 12 tháng: giảm thêm 1 điểm phần trăm.

Ví dụ, tỷ lệ trước giảm trừ là 65%, nghỉ trước đúng 3 năm thì còn 65% − 6% = 59%.

2. Trường hợp không bị giảm tỷ lệ

Người đủ điều kiện hưởng theo diện nghề nặng nhọc, khai thác than hầm lò, nhà giáo mầm non hoặc chính sách đặc thù tương ứng có thể không bị giảm tỷ lệ hưởng lương hưu do nghỉ sớm.

Tuy nhiên, không bị giảm trừ không đồng nghĩa được hưởng ngay 75%. Tỷ lệ vẫn phụ thuộc thời gian đóng; tiếp tục làm việc và đóng BHXH có thể làm tăng quyền lợi.

5. Cách tính lương hưu khi nghỉ hưu trước tuổi

Công thức tính:

Lương hưu hằng tháng = Mức bình quân tiền lương làm căn cứ đóng BHXH × Tỷ lệ hưởng sau giảm trừ (nếu có).

Mức bình quân này không mặc nhiên bằng lương tháng cuối. Người hưởng lương do doanh nghiệp quyết định thường tính trên toàn bộ thời gian đóng, có điều chỉnh theo quy định căn cứ theo Điều 72 Luật BHXH năm 2024. Người có toàn bộ thời gian hưởng lương Nhà nước tính theo số năm tương ứng với thời điểm bắt đầu tham gia; trường hợp đóng theo cả hai chế độ phải tính kết hợp.

Ví dụ 1: Nghỉ hưu do suy giảm khả năng lao động

Giả sử một lao động nữ đóng BHXH bắt buộc đủ 25 năm. Đủ điều kiện nghỉ theo diện suy giảm khả năng lao động; nghỉ trước đúng 3 năm so với mốc tuổi dùng để giảm trừ và mức bình quân tiền lương đóng BHXH là 10 triệu đồng/tháng.

• Tỷ lệ theo thời gian đóng: 45% + (25 − 15) × 2% = 65%.

• Giảm do nghỉ trước tuổi: 3 × 2% = 6 điểm phần trăm.

• Tỷ lệ thực hưởng: 59%.

• Lương hưu: 10 triệu × 59% = 5,9 triệu đồng/tháng.

Ví dụ 2: Nghỉ ở tuổi thấp hơn theo diện nghề nặng nhọc

Giả sử một lao động nam đóng đủ 25 năm BHXH, đủ điều kiện hưởng theo diện nghề nặng nhọc tại Điều 64 và có mức bình quân tiền lương 10 triệu đồng/tháng:

• Tỷ lệ hưởng: 45% + (25 − 20) × 2% = 55%.

• Không giảm tỷ lệ do hưởng đúng diện tuổi thấp hơn.

• Lương hưu minh họa: 5,5 triệu đồng/tháng.

02 ví dụ trên đây chỉ minh họa công thức, chưa xét các điều chỉnh hoặc quy định bảo đảm mức hưởng riêng.

Đặc biệt, khi tính giảm trừ cho diện suy giảm khả năng lao động, mốc tuổi không phải lúc nào cũng là tuổi nghỉ hưu thông thường. Người đủ thời gian nghề nặng nhọc hoặc khai thác than hầm lò có mốc đối chiếu riêng theo Điều 15 Nghị định 158/2025/NĐ-CP.

6. Hồ sơ và thủ tục nghỉ hưu trước tuổi

Người lao động được hướng dẫn chuẩn bị hồ sơ hưởng lương hưu trước tuổi.

1) Hồ sơ cần chuẩn bị

Tùy tình trạng tham gia và căn cứ nghỉ hưu, hồ sơ gồm:

Giấy xác nhận khuyết tật dùng thay thế phải có nội dung phù hợp, gồm kết luận của Hội đồng giám định y khoa ghi rõ tỷ lệ suy giảm khả năng lao động theo quy định Điều 77 Luật BHXH.

Với diện nghề nghiệp hoặc chính sách đặc thù, người lao động cần có tài liệu chứng minh thời gian làm việc và quyết định của cơ quan có thẩm quyền để làm hồ sơ, thủ tục hưởng lương hưu.

2. Trình tự thực hiện

Bước 1: Kiểm tra điều kiện → Đối chiếu ngày sinh, thời gian BHXH bắt buộc, thời gian làm nghề và căn cứ nghỉ hưu.

Bước 2: Hoàn thiện hồ sơ → Thực hiện giám định nếu hưởng theo diện suy giảm; hoàn tất thủ tục với đơn vị nếu thuộc chính sách đặc thù.

Bước 3: Nộp hồ sơ → Người sử dụng lao động nộp cho người đang làm việc; người bảo lưu thời gian đóng tự nộp theo quy định. Có thể thực hiện trực tiếp, trực tuyến hoặc qua bưu chính theo thủ tục được công bố.

Bước 4: Nhận kết quả → Theo Điều 79, thời hạn giải quyết là 20 ngày, không bao gồm ngày nghỉ lễ, Tết, kể từ khi nhận đủ hồ sơ. Nếu không giải quyết, cơ quan BHXH phải trả lời bằng văn bản và nêu lý do. Luật quy định việc nộp hồ sơ trong thời hạn 20 ngày trước thời điểm đủ điều kiện hưởng.

7. Câu hỏi thường gặp về nghỉ hưu trước tuổi

Nghỉ hưu trước tuổi và nghỉ hưu sớm có khác nhau không?

→ Trong giao tiếp, hai cách gọi này thường được dùng tương đương. Khi giải quyết chế độ, yếu tố quyết định là căn cứ nghỉ hưu, chẳng hạn do suy giảm khả năng lao động, đủ thời gian làm nghề nặng nhọc hoặc thuộc chính sách tinh giản biên chế.

Vì vậy, chỉ nói muốn nghỉ hưu sớm chưa đủ để xác định điều kiện và mức hưởng.

Đóng đủ 20 năm BHXH có được tự nguyện nghỉ hưu trước tuổi không?

→ Theo Điều 65 và Điều 71 Luật BHXH, đóng đủ 20 năm BHXH là chưa đủ điều kiện để tự nguyện nghỉ hưu trước tuổi. Ngoài thời gian đóng, người lao động phải đáp ứng điều kiện tuổi và thuộc trường hợp được hưởng. Nếu nghỉ việc nhưng chưa đủ điều kiện nhận lương hưu, thời gian đóng có thể được bảo lưu theo luật.

Có phải ai nghỉ hưu trước tuổi cũng bị trừ 2% mỗi năm?

→ Không phải ai nghỉ hưu trước tuổi cũng sẽ bị trừ tỷ lệ hưởng lương hưu 2% mỗi năm. Mức giảm này áp dụng đối với diện suy giảm khả năng lao động theo Điều 65. Các diện nghỉ ở tuổi thấp hơn theo Điều 64 và chính sách đặc thù phải được xác định riêng.

Giáo viên mầm non nữ đủ 52 tuổi năm 2026 có thể nghỉ hưu không?

→ Giáo viên mầm non đủ 52 tuổi năm 2026 có thể nghỉ hưu sớm, nếu có nguyện vọng và đáp ứng đầy đủ điều kiện hưởng. Với ít nhất 15 năm đóng BHXH theo quy định, nhà giáo mầm non được áp dụng cơ chế không giảm tỷ lệ lương hưu do nghỉ trước tuổi.

Năm 2026 có thể xin nghỉ mới theo Nghị định 178 không?

→ Người lao động không nên sử dụng chính sách này như một lựa chọn mở cho hồ sơ xin nghỉ mới năm 2026. Bộ Nội vụ đã hướng dẫn giải quyết dứt điểm việc nghỉ theo Nghị định 178/2024/NĐ-CP, sửa đổi bởi Nghị định 67/2025/NĐ-CP, trước ngày 31/08/2025. Các hồ sơ đã được quyết định hoặc vấn đề phát sinh phải xem xét theo hướng dẫn tương ứng.

Người đang bảo lưu BHXH có được đề nghị hưởng lương hưu không?

→ Người đang bảo lưu BHXH có được đề nghị hưởng lương hưu khi đáp ứng đủ điều kiện của diện hưởng. Hồ sơ cơ bản gồm sổ BHXH và văn bản đề nghị; nếu hưởng do suy giảm khả năng lao động phải có thêm giấy tờ phù hợp.

Nghỉ hưu trước tuổi cần được xác định đúng diện trước khi tính quyền lợi. Người lao động khi làm thủ tục nhận lương hưu nên kiểm tra tuổi, số năm đóng BHXH, hồ sơ nghề nghiệp và điều kiện sức khỏe; sau đó đề nghị cơ quan BHXH đối chiếu thời điểm hưởng, tỷ lệ và mức lương hưu dự kiến. Chuẩn bị kỹ sẽ giúp người lao động chủ động kế hoạch tài chính và hạn chế sai sót khi làm thủ tục.

Tài Phạm